Pazarlama Zekası (MQ)

iPAD, APPLE VE PAZARLAMA ZEKÂSI

2012-02-04T22:19:00.000-08:00

Apple kime para kazandırıyor?

The Economist Dergisi'nin Ocak 2012 sayısında bir araştırma merkezinin yaptığı hesap yayımlandı.
Buna göre bir iPad'in son kullanıcı fiyatının ancak yüzde 2'si Çin'deki işçiliğe ait. Fiyatın yüzde 7 ile daha büyük kısmı Kore'den alınan hafıza ve ekran malzemelerine ödeniyor.
iPad kullanıcısı son satış fiyatının yüzde 31'ini diğer malzemelere ödüyor. Yüzde 15'i dağıtıcı ve mağazalara gidiyor.

Şimdiye kadar 55 milyonun üzerinde satılan iPad'lerden, Apple'ın elde ettiği kâr fiyatın yüzde 31'ini oluşturuyor.
Yani Apple en çok parayı hâlâ ABD'ye kazandırıyor. Ama bu arada, birçok ülkeye de para kazandırıyor.

SORUYU BIR DE ŞÖYLE SORALIM?

2012-01-11T22:29:00.000-08:00

Aşağıdaki isimleri tanıyor musunuz?
Ne kadar tanıyorsunuz?
Sizce bu isimler "Pazarlama Zekâları" itibariyle sıralanabilirler mi?
Cevabınız evet ise, nasıl bir manzara öngörürsünüz?
Ne dersiniz?

Bir soru daha soralım:
Sıralamayı yaparken, kişilerin pazarlama zekâlarını mı, yoksa firmalarının pazarlama zekâlarını mı dikkate aldınız?

MediaCat'in "Yılın pazarlama lideri" arayışında okurlarına başvurduğu çevrim içi anket için seçtiği adaylar şöyleydi:

1. Alev Altınkılıç/Kahve Dünyası
2. Ali Sabancı/Pegasus
3. Altan Aras Fakılı/Casper
4. Cemil Özdemir/Bank Asya
5. Cüneyt Yavuz/Mavi Jeans
6. Gökhan Bozkurt/Türk Telekom
7. Elif Çoban/Şölen
8. Ergun Özen/Garanti
9. Erkan Akdemir/Avea
10. Adnan Bali/İş Bankası
11. Galip Yorgancıoğlu/Mey İçki
12. Galya Molinas/Coca-Cola
13. Hakan Ateş/Denizbank
14. İhsan Ateş/DeFacto
15. İzzet Karaca/Unilever
16. Levent Çakıroğlu/Arçelik
17. Mehmet Nane/Teknosa
18. Mesut Yiğit/İstikbal
19. Murat Ülker/Ülker
20. Mustafa Küçük/LC Waikiki
21. Muzaffer Çilek/Çilek Mobilya
22. Özgür Tort/Migros
23. Saffet Karpat/Procter & Gamble
24. Serpil Timuray/Vodafone
25. Sina Afra/Markafoni
26. Süreyya Ciliv/Turkcell
27. Tahsin Yılmaz/TTNET
28. Tuğrul Ağırbaş/Anadolu Efes
29. Tuncer Akgün/Eti
30. Ziya Akkurt/Akbank

Not: İsimler alfabetik olarak sıralanmıştır.

"PAZARLAMA ODAKLI OLMAK CAZ YAPMAK GİBİDİR"

2012-01-11T22:00:00.000-08:00

Ne dersiniz?
Pazarlama odaklılıkla Caz'ı birbirine yakıştırıyor musunuz?

"• Bazıları pazarlama odaklı olmayı sadece “müşteri odaklı” olmakla sınırlıyor. Oysa sadece müşterilerin istediklerini yapmak bir şirketi pazarlama odaklı yapmaz.
• Bazıları iyi satış yapmayı pazarlama odaklı olmakla karıştırıyor. Fakat bir şirketin satışlarının iyi olması, ürettiklerini sorunsuz satabilmesi o şirketin pazarlama odaklı olması anlamına gelmez.
• Bir şirketin “yenilikçi olması”, piyasaya sürekli yeni ürünler çıkarması da o şirketi pazarlama odaklı bir şirket yapmaz.
• Benzer şekilde çok yaratıcı reklamlar yapmak da pazarlama odaklı olmak değildir.
Bunların hepsi gereklidir ama hiçbiri tek başına bir şirketin pazarlama odaklı olmasına yetmez. Bunun olması için öncelikle o şirketin müşteri odaklı olması gerekir. Adam Smith, “Ulusların Zenginliği” adlı kitabında “Üretimin tek ve nihai amacı tüketimdir ve üreticinin çıkarı tüketicinin menfaatini kollamaktadır.” diyerek müşteri odaklı olmanın temellerini 18. yüzyılda atmıştı.
Peter Drucker'da Adam Smith’ten çok sonraları şirketlerin tek amacının "müşteri yaratmak" olduğunu söylemişti.
Ancak pazarlama odaklı olmak müşteri odaklı olmaktan daha fazlasıdır. Bir şirketin ne kadar pazarlama odaklı olduğunu anlamak için o şirketin iş süreçlerinde müşterilerin nasıl ele alındığını anlamak gerekir.
Pazarlama odaklılık, müşterilerin beklentilerini karşılamak kadar müşteriler henüz talep dahi etmeden bazı riskleri göze alarak yenilikler yapmayı da gerektirir. Müşterilerin kendilerine ne istedikleri sorulduğunda mevcut ürünlerin daha iyi, daha ekonomik ya da daha işlevsel olmasını isteyeceklerini bilerek davranmak gerekir. Steve Jobs’un yaptığı gibi bazen onların zihinlerini, alışkanlıklarını ve davranışlarını değiştirmeyi göze alan yeni ürünler yaratmak gerekir.
Bu açıdan bakıldığında pazarlama odaklı olmak, hem müşteri ihtiyaçlarını çok iyi anlamak hem de onların söylediklerini – bazı durumlarda- hiç dikkate almadan ilerlemek demektir. Bu aslında herkesin gittiği yoldan değil yeni bir yol açarak ilerlemek anlamına gelebilir.
Bu anlamda pazarlama odaklı olmak, pazarlama felsefesini hayata geçirecek süreçlerin tasarlanması ve bir bütün olarak uygulanması demektir.
Pazarlama odaklı olmak doğal olarak bir girişimcilik ruhunu da beraberinde getirir. Bu anlayış, hızla değişen koşullarda, hemen kayboluveren fırsatları değere dönüştürebilen, dinamik, esnek, yaratıcı ve yenilikçi bir ruhun şirketin tüm fonksiyonlarına işlemesiyle hayat bulur.
Gerçek anlamda pazarlama odaklı şirketler departmanlara bölünmüş silolardan oluşmaz. Aksine, çalışanların yaratıcılıklarını ortaya çıkarmalarına, inisiyatif kullanabilmelerine fırsat verirler.
TBWA eski başkan yardımcısı Peter Economides pazarlamayı caz müziğine benzetir. Pazarlama tıpkı cazda olduğu gibi şirketin tüketicileriyle, müşterileriyle, çalışanlarıyla ve diğer paydaşlarla etkileşimi demektir. Economides’e göre pazarlama anlayışının, şirket için çalışan tüm insanları bir araya getiren bir işlevi vardır.....
......
......
Caz, sanki hiç önceden bestelenmemiş çalındığı anda üretilmiş hissi uyandırır ama aslında arkasında sağlam alt yapılar ve aynı felsefeyi paylaşan insanlar barındır. Economides’e göre, pazarlamada da tıpkı cazdaki gibi bir mantığın geçerli olması gerekir. Pazarlama anlayışının hüküm sürdüğü şirketlerde sağlam kurallar ve süreçler işler. Ama şirket, yaşanan koşulların getirdiği gündeme, tüketicilerin ihtiyaç ve beklentilerine, rekabetin davranışlarına yüzde yüz duyarlılık gösteren bir anlayışla çalışır.
Ben bir şirketin ne kadar pazarlama odaklı olduğunu, o şirketin nasıl yönetildiğinden, o şirkette esen havanın nasıl olduğundan, müşterilerin ve tüketicilerin beklentilerini iş süreçlerine ne kadar dahil ettiklerinden anlıyorum.
Pazarlama odaklı olmak bir şirketin üst yönetiminin zihin yapısıyla ilgili bir konudur.
Pazarlama, sadece pazarlama departmanının yapacağı bir iş değildir. Şirketin her bölümünün alınan kararlara ve uygulamalara, aynı felsefeyi ve ruhu aktarabilmesiyle başarılacak bir iştir.
Yapılan müziğe herkesin katkı vermesi gerekir."
Devamı için tıklayın.

HANGİSİ DAHA ZEKİ?

2012-01-11T21:45:00.000-08:00

Bu ikisinden hangisinin Pazarlama Zekâsı diğerinden daha yüksek?
Bakınız:

PAZARLAMA, ZEKA, MİZAH, ÜNLÜLER

2011-11-20T03:00:00.000-08:00

Başlık şöyle de kurgulanabilirdi:

PAZARLAMA ZEKASI: MİMARLIK, MİZAH VE ÜNLÜLER

Aslına şuradan ulaşabileceğiniz yazı tam da bunu söylüyor.

Trump Towers yapmışlar, hani Manhattan'ın en ünlü gökdeleni ya şimdi, onun adıyla.. İsme 20 milyon dolar ödemişler diye duydum.. İsmi bilmem ama binaya bayıldım.. Sebep.. İlk defa bu kentte, bu kadar mükemmel bir ses izolasyonu yapılmış. Gökdelen otobanın nerdeyse üstünde.. Çıt yok içerlerde.. Koridorlar dahil çıt yok.. Akustik mühendisine ödül vermek lazım.. Gürültü kirliliği, hava kirliliğinden daha zararlı, daha çıldırtıcı çünkü..

Şimdi Mudo, bu Trump Towers'ın 12 dairesini almış.. Yok canım, satın alma değil.. Öylesine..
Her daireyi bir ünlü iç mimara vermiş.. "Gel, Mudo Concept mağazaları emrinde.. Bunları döşe.."
Ama neye göre döşe.. Her dairenin bir muhayyel sahibi var. Biri Ayşe Arman'ın mesela..
"Sence Ayşe Arman çılgını nasıl bir evde yaşar" demiş, Mahmut Anlar ustaya.. O da bir ev döşemiş.. Yahu kapıda yazmasa bile "Bu ev Ayşe'nin" dersiniz adım atar atmaz.. Bir kopya vereyim.. Yatak odası, baştan aşağı yatak..

İzzet Çapa dairesi.. Sandra Aslanoğulları bir İzzet yapmış, inanmazsınız.. Hakan Helvacıoğlu'nun Sibel Erkan'a yaptığı daire enfes.. Emre Uras'ın Türkan Şoray dairesi tam zeka ürünü.

4 Aralık'a kadar bu daireleri gezebilirsiniz, ama bedava değil.. En az 10 lira bağışlamanız lazım, Toplum Gönüllüleri Vakfı'na.. Mudo söz vermiş, "Kim ne yatırırsa, aynini ben yatıracağım" diye...

Yani bir yolunu bulup Trump Towers'a gidin. Zenginin malı züğürdün çenesini yorar. Paranız varsa, gezdiğiniz dairelerden birini, ister döşenmiş haliyle, ister boşaltıp alabilirsiniz..

Önümüz yılbaşı.. 12 Daire, Mudo Concept mağazası gibi ayni zamanda.. Hem de nasıl kullanıldığını görerek Yılbaşı hediyenizi de ordan seçebilirsiniz..

Hiç birini mi yapmadınız.. 10 liraya harika neşeli saatler geçirirsiniz, Acun Ilıcalı, Hülya Avşar, İbrahim Kutluay/ Demet Şener, Arzuhan Yalçındağ, Caroline Koç, Oya Eczacıbaşı, Rana Erkan, Ümit Boyner dairelerinde.. Mimarlarda sanat kadar, mizah da var çünkü, adına kat döşedikleri için...

2011-11-13T01:32:00.000-08:00

Meraklısına...

Pazarlamanın nerelere doğru geliştiğine dair 100 Etkileyici İstatistik ve Grafik:

100 Awesome Marketing Stats, Charts and Graphs

View more presentations from HubSpot Internet Marketing

KENDİMİ GÖRÜNCE PARA İSTEMEYECEĞİM

2010-11-17T03:23:00.000-08:00

KENDİMİ GÖRÜNCE PARA İSTEMEYECEĞİM

Pazarlama Zekâsının bir ayağı da zekîce geliştirilmiş bir iş modeline dayanır.

Cem Yılmaz, tek kişilik gösterileri, filmleri, reklam yapımcı ve oyunculuğunda içinde zekâ pırıltıları bulunan yeniliklerle sık sık gündem olur. Bu defa, çeşitli üniversitelerde öğrencilerle yaptığı sohbetleri DVD’leştirmiş. Köşe yazarlarının yazılarını zaman zaman kitaplaştırmaları gibi… Bir farkla ki, Cem Yılmaz, işin ticarileşeceğini sanki öğrencilere hissettirmiş, bilet kesemediğimiz için para kazanmanın yolunu böyle bulacağız demeye getirmiş.

Engin Ardıç köşesinde böyle yorumluyordu. (17.11.2010) “Bu sohbetler üniversitelerin anfisinde ayaküstü düzenlenmiş olaylar değil, sahne dekoruyla, ses ve ışık düzeniyle, belki yirmi kişilik ekibiyle, hazırlığı çok önceden yapılan profesyonel prodüksiyonlar. Cem Yılmaz şovlarının üniversitelerin imkânları da kullanılarak gerçekleştirilmiş versiyonları. Ticarî boyutu baştan düşünüldüğü için, öğrencilerden şova girmeden önce ‘bunun DVD’si çıktığında kendimi görünce para istemeyeceğimi kabul ve taahhüt ederim’ şeklinde imzalar alınmış. Haklıdır. Biz o üniversite söyleşilerinde konuşmacıyı tahrik edip sinirlendiren ve sonunda dayanamayıp küfür ettirip hemen tazminat davası açan uyanık gençler de gördük, harçlık çıkarmanın pek dürüstçe olmasa da zekîce bir yoluydu” diyordu.

Kimbilir başka ne gibi iş modelleri göreceğiz.

NE DAHİL / NE DEĞİL PAZARLAMA

2010-07-15T03:22:00.000-07:00

Şimdi şu yazacaklarım, bunları yapan firmaların pazarlama zekâlarının düzeyinin yüksekliğini mi, düşüklüğünü mü yansıtıyor?

Düşünün, bir defada cevap verin!

Bir bankadaki yirmi yıllık hesabımı kapatmaya gittim. Bankanın herhangi bir şubesinde bütün işlerimi yapabildiğim halde, iş hesap kapatmaya gelince asıl şubeye gitmem gerektiğini söylediler. Ya da önce bir sözleşme imzalayacakmışım, ardından hesabımı kapatacakmışım. Sözleşme dedikleri de sayfalar dolusu metinler. Onca uzun lafın özü: Olabilecek bütün problemler, aksamalar ve kayıplardan müşteri sorumludur. Banka her ne yaparsa haklıdır, sorumlu değildir, gerisini bütün sorumluluğu kabul eden imza sahibi müşteri düşünsün…

Ödediğimiz, ödeyeceğimiz bedeller karşılığında ne aldığımızın, ödememiz karşılığında bize vaat edilenlere nelerin dahil nelerin hariç olduğunu biliyor muyuz? Merak edip öğreniyor muyuz? Yoksa, bir aksaklık vukuunda yaşayarak öğreniyor, ondan sonra kapı kapı şikayet edecek, kaybımızı tazmin edecek birilerini mi aramaya kalkıyoruz?

Maalesef firmalarımızın pek çoğu, böyle ince sözleşme, duyuru, reklam, kampanya, indirim ve benzeri “numaralarla” müşteri bulmayı, müşteriyi etkilemeyi, müşterinin saflığından, firmaları da kendisi gibi iyi niyetli sanmasından istifade etmeyi, büyük pazarlamacılık olarak algılıyorlar. Hatta, bu işler için, kafası “müşteri üzerinden yeni cinlikler üretmeye” odaklanmış gençler istihdam ediyorlar.

O kadar cinlikler oluyor ki, bu cin fikirleri karşılığında gençler de sanırım kazandıklarından memnun olmuyorlar. Onlar da fikirlerinin ucuza kapatıldığını hissediyorlar.

Telefon cihazı, telefon hizmeti, internet hizmeti, araba, konuklama, seyahat, vesaire, aklınıza ne gelirse, satın aldığınızda size vaat edilenlerin, sizden istenen ödemelerin dengesine lütfen dikkat ediniz. Başlangıçta siz kazançlı çıkar gibi görünseniz de, imzaladığınız sözleşmelerin, size sunulan kampanyaların ince yazılarını okumadığınız, orada yazılanlara dikkat etmediğiniz, iyi niyetinizle bile olsa, dayatılan kuralların dışına çıktıysanız, vay halinize.

En taze örneğini Fisler düdüklü tencereyle yaşadık. Benzerlerinin neredeyse beş misli fiyata, güya bilmem kaç yıl garantiyle satılan düdüklü tencere, bir yıl içinde tabir yerindeyse “fısladı”, “tırtladı”. Görevini yapamaz oldu. Satıcıya gidildi. Güya yardımcı oldular. Telefonlar edildi, ayarlama yapıldı, “merak etmeyin, kapağı kapınızdan alıp, tamir edecekler.” dendi. Kargodan geldiler, aldılar, gittiler. Günler sonra kapak geri geldi. 23 lira ödemeli. “Bu ne” dedik, “bilemeyiz, şu telefona sorun” cevabıyla karşılaştık. Vermesek kapak da gidecekti, 350 liramız da boşa uçacaktı. Mecburen ödedik. Verilen telefona ulaştık. Servis firmasıymış. Korkmaz adlı bir firma. Biz bilmeyiz, firmadan fatura kesin dediler, cevabı geldi. Firma telefonuna ulaştık. “Biz garantiye dahil değil dedik, ücreti var dedik, sizden onay aldık” açıklaması geldi. “Bize ücretsiz dediler, ne parası” deyip yüzlerine kapanan telefonu onay sanmışlar. Pişkin pişkin, fıslayan supap garantiye dahil değil deyip, kendilerini savunmaya kalktılar. Düdüklü tencerenin en hassas parçasından başka nesinin garantisi olur ki? Pazlanmaz çeliğin nesi garanti gerektirir ki? Biz çeliğin garantisi için mi onca para ödedik? (Bernardo sofra tasarım uzmanını, Korkmaz Teknik servis hizmetlerini ve FISLER DÜDÜKLÜ TENCERELERİNİ protesto ediyorum.)

Bu uyanık satıcılar, sizinle ilgili hesap yaparken, sizin sırtınızdan ömür boyu (veya sözleşme süresince) ne kadar gelir elde edeceklerini düşünüyorlar. Siz ise, sadece başlangıçta sizden talep edilene bakıp karar veriyorsunuz.

İlk ay bedava, sonraki aylar 9.99 diyorlar, inanıyorsunuz, meğer o cicim ayları üç ay sonra bitiyor, tarife 49.99’a çıkıyormuş. Şu kadar liraya her yöne şu kadar dakika diyorlar, bir fatura geliyor, rakamı görünce şaşırıyorsunuz. Şikayet etseniz bile, firmanın bahanesi ve açıklaması bol ve zaten her şey baştan hazır.

Demem o ki, bir şey almaya karar verirken, anlık düşünmeyin, uzun vadede ne getirir, ne götürür ona bakın. Ödediğiniz bedelin karşılığında alacaklarınıza ne dâhil, neler dâhil değil ona iyice dikkat edin.

Yoksa, birileri sizi “ham eder.”

Bizden hatırlatması.

DIGITAL MARKETING / DİJİTAL PAZARLAMA

2009-07-14T07:22:00.000-07:00

Dünya değişiyor. Hergün yeniden şekilleniyor.

Digital dünya çok hızlı değişiyor.

2009'daki manzaraya ilişkin bir sunum aşağıda...

Keyifli izlemeler ve bol ilhamlar....

Post Digital Marketing 2009

View more documents from Helge Tennø.

OFF DEĞİL ON

2009-05-20T23:45:00.000-07:00

Prof. Dr. İsmail Kaya, "OFF DEĞİL ON", ITNetwork, Bilgi Teknolojileri Dergisi, Yıl 1, Sayı 1, 15 Mayıs 2009, s. 60 - 62. "PAZARLAMA Bİ TANEDİR" köşesinde yayınlanan yazı.

IT dünyasına yeniden merhaba!

Yaşı şimdilerde 40’lara ulaşıp, kısmen bunu aşmış bir grup IT’ci ile yıllar öncesinden bir tanışıklığımız var. Benim sadık yarim kara topraktır hesabı, o dönemlerde “benim sadık okuyucularım BYTE’tadır” dediğim bilgisayar meraklısı gençler, amatörleriyle profesyonelleriyle o zamanlar beni/bizi epeyce gaza getirmişlerdi. Bazılarından “yazılarınızı çoğaltıp ekibime/arkadaşlarıma dağıtıyorum”, “yazılarınızı kesip duyuru tahtamıza asıyorum” gazlarını aldıkça, coşuyor, klavyeye sarılıyorduk. Bu okuyucularımızla dostluğumuz derginin adı iki-üç kere değişmiş olsa da yıllarca sürmüştü.

Şimdi yeniden, davet üzerine işte buradayız. Kişisel zekâlarını meslekî olarak değerlendikleri kurumlarının iş zekâlarının geliştirilmesine kendilerini adamış genç, yetişkin, olgun ve yaşını başını almış özel insanların ilgilerini, bir başka zekâyı geliştirme yönlü kullanabileceklerini de hatırlatmak için elimiz erdiği, dilimiz döndüğü, klavyemiz işlediği, sizlerden “yaşa, varol” sesleri duyabildiğimiz sürece yazmaya niyetlendik.

Bir başka zekâ mı, demiştik? Evet, öyle demiştik. İnsanların türlü türlüsü olduğu gibi, zekâların da türlüsü yapılıyor. Hayatta başarı için IQ gibi, işe yaramaz bir zekâ dışında daha onlarca zekânın gerektiğini, bunların her birinin nasıl geliştirilebileceğini, nasıl ve nerelerde kullanılabileceğini uzun uzun anlatan uzmanlar var. Beyin Haritalama kavramını bizlere tanıtan Beyinle Satış kitabının da yazarı olan Tony Buzan Satış Zekâsı’nı etkileyen oniki zekâ türünden bahseder. Yerimiz dar, yalnız adlarını aktarayım: Duyusal Zekâ, İçgüdüsel Zekâ, Mantıksal Zekâ, Sözel Zekâ, Mekânsal Zekâ, Kişisel Zekâ, Müziksel Zekâ, Zihin-Beden Zekâsı, İnsan İlişkileri Zekâsı, Teknik Zekâ, Görsel Zekâ, Kreatif Zekâ.

Benim adını anacağım zekâdan bahsetmeden önce iş zekâsından ne anladığımı anlatayım.

İş zekâsı, en sade tarifiyle, işletmelerin kendilerini, müşterilerini ve çevrelerini algılama, anlama ve yorumlama yeteneği ve kıvraklığı olarak tarif edilebiliyor. Böylece firmaların, geçmişlerini, bugünlerini, yeteneklerini, risklerini ve yarınlarını görmeleri ve yönetmeleri mümkün olabiliyor. İş zekâsı firmaların organizasyonlarına da, faaliyetlerine de, yatırımlarına da damgasını vuran, biraz dikkatli bakılınca diğerlerinden farkı anlaşılabilen bir güç kaynağı ve üstünlük…

IT ve Network dünyasının, hayatı donanımlar, sayılar ve kodlar arasında geçmiş, ama gönülleriyle ufukları gözleyen, ufuklarımızın parlaması için kendilerine şiddetle ihtiyaç duyduğumuz genç-yaşlı profesyonellerden oluşan bütün ahaliye selam olsun. Geleceğin iş dünyasında yeriniz, gücünüz, pozisyonunuz ve de kazancınız daha da yükseklerde olacak, inşallah. Bu trendin ayak seslerini duymayanların ya kulaklarında işitme problemi vardır, ya da “iş zekâları” yeterince gelişmemiştir.

IT ve Network ahalisinin, geleceğin tepe yöneticiliğine ve iş dünyasının liderliğine yönelen yolculuklarında çantalarında bulunması gereken bir zekâ daha var. Bu zekânın adı, Pazarlama Zekâsı.

Pazarlama zekâsının ne olduğunu anlatmadan önce, “neden pazarlama zekâsı?” sorusuna cevap vermem gerekecek. Bendenizin bu sayfalarda sizinle buluşmayı arzuladığım konunun dibinde, temelinde ve özünde işte bu yatıyor. Sizler gibi, başkalarının iş zekâlarını güçlendirmeye uğraşan değerli insanlarımızın önce kendilerinin ardından kurumlarının pazarlama zekâlarının arttırma yolunda atacağı her adım, iş zekâsının güçlenmesine de yol açıyor. İşte bu satırlar, okuyucunun pazarlama zekâsına seslenecek ve o yoldan başka zekâların artmasına da birer vasıta olacak, inşallah.

Pazarlama zekâsı kısaca, kişi, kurum, firma, işletme, ülke, velhasıl yaşayan her canlı için, müşterileriyle aralarındaki bağları kuvvetlendirmeye, mesafeleri ortadan kaldırmaya, onlara daha etkili ve verimli bir şekilde dokunmaya yönelik olarak, doğru bir pazarlama anlayışına sahip olmayı ve bu anlayış doğrultusunda doğru işler yapmayı ifade ediyor. (Kısası buysa, uzun tanımı kimbilir nasıl olurdu? Cevap veriyorum: Uzunu kitaplar çapında olur, en uzunu da yaşanarak öğrenilir.)

Demek ki, neymiş, bu köşe, kendi geleceklerini daha da parlatmak için başkalarının iş zekâlarını oluşturma ve geliştirmelerine yardımcı olan, sayıları ve değerleri gün geçtikçe artıp zirveleri hedefleyen IT ve Network insanlarının pazarlama zekâlarına değer katmayı amaçlamaktaymış.

Bilmem bu haber, kimilerine bir yeni müjde gibi gelmiş midir?

Bu vesileyle, işletmelerde bilginin, müşteriden sonra gelen, firmadaki en önemli güç olduğu gerçeğinin giderek daha çok âkil adam tarafından giderek daha sıklıkla ve daha derinden algılanmakta olduğu müjdesini de vermek yerinde olacak.

Firmaların tepe yönetimleri asırlardır, o dönemde hangi girdi, hangi kaynak türü işletmenin başarısında başrolü oynuyorsa o alanda yetişmiş, o konuda becerisi gelişmiş insanlarına bırakılıyor. Piyasada paranın dalaverelerle kazanıldığı dönemlerde firmaların tepelerinde dalavere kıvraklıkları yüksek insanlar yer aldı. Daha sonra, ne üretirsen satılır dönemlerinde mühendislikten, imalattan işletmelerin başına geçen girişimciler ve yöneticiler devri hüküm sürdü. (Birileri hala kendilerini dünyanın en müthiş ürünlerini üreterek dünya pazarlarında bir numara olacaklarını hayal ediyorlar. Ama hayaller karın doyurmuyor.)

Daha sonra, kasasına-parasına hâkim olamayanın battığı gerçeğinin farkına varıldı. Paradan para kazanıldığı balon şişirme (ve tabii 7 ilâ 10 yıllık aralıklarla şişen balonları patlatma) dönemlerinde finansçılar pek el üstünde tutuluyordu. Çok sürmedi, bir dönem geldi, bir anda işsizlik işine atılıveren, ellerinde karton kutularla kendilerini kapı önünde bulan, bir zamanların havalı, bol kazançlı gençler manzaraları son krizde bir kere daha ekranlarda boy gösterdi.

Şimdiye kadar IT’ciler pek ortalıkta ve önlerde görünmediler. Yönetim basamaklarında patronların, havalı genel müdürlerin hizmetinde kaldılar. Ama ne mutlu ki, bir süredir, genel müdür yardımcılığı düzeyine ulaşan IT ve Networkçülerle de tanışır olduk. CIO denilen Baş Bilgi Sorumluları iyiden iyiye baş gösterir oldular.

İşte müjde bu! Yarınlarda, yarınlarda mutlu günler var! Yarınlarda, yarınlarda CIO lar CEO olacaklar!

Ama sıkı durun bakalım, iyi haberler kötüleriyle birlikte gelir.

Aslında haberin iyiliği kötülüğü, ona verilecek tepkilere bağlı. Bu haber de, ilk bakışta kötü gibi görünen iyi bir haber bile olabilir. Haber şu: Yaşanan gelişmelere bakılırsa, IT dünyası, insanlığın buhar makinesi devrinden merkezî noktalarda üretilen elektrik enerjisiyle beslenen bir sanayiye dönüşürken geçirdiği o müthiş devrimi, bu defa hemen hemen aynı şekilde bilgi işlem ve yönetiminde de yaşamaya hazırlanıyor. Donanımcıların da yazılımcıların da gelecekte derin uzmanlıklarıyla son kullanıcıların uzağında merkezî bilgi üretme santrallerinde keyifle çalışacakları günlere doğru gidiyoruz.

Gün gelecek, IT dünyasında aradaki ayak işlerini yapanlar giderek kaybolacak, bilgiyle işi olan herkes (başka bir deyişle yaşamak, hayatta kalmak isteyen herkes) en basitinden donanımlar ve onlara yedirilmiş en basitinden yazılımlarla adeta birer cep telefonu kullanırmışçasına, büyük bir ihtimalle telli bir bağlantıya bile ihtiyaç kalmadan, dünyadaki sayılı bilgi santrallerine “bağlanarak” güçlerine güç katacak, işlerini en verimli ve en etkili biçimde yapacaklar.

İnanmayan, nereden bulursa bulsun, gitsin Nicholas Barr’ın yedinci baskısı yapılan bir New York Times çoksatarı olan, “The Big Switch: Rewiring the World, From Edison to Google” kitabını okusun. Bilgisayar devriminin işletmeleri, toplumu ve kültürü nasıl değiştirdiğini görsünler. Kitabın bazı okuyucuları, “bu kitabı okumayanlar gelecekte kaybedenlerden olacak” gibi bir iddiada bile bulunuyorlar.

Bu köşeyle bendeniz, “ON” düğmesine basıyor ve aramızdaki iletişimi başlatıyorum.

Alıcılarını “ON” konumuna getirenlere selâm olsun.

Prof. Dr. İsmail Kaya, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Pazarlama Anabilim Dalı Öğretim Üyesidir. Kendisine ismailkaya@gmail.com adresinden ulaşılabilir. Başka yazıları için, http://pazarola.blogspot.com, http://pazarlamabitanedir.blogspot.com ve http://pazarlamazekasi.blogspot.com blogları ziyaret edilebilir.

Çakmaklı zeka

2009-05-04T10:43:00.000-07:00

Cengiz Semercioğlu yazdı: (04.05.09)

Atatürk resimli çakmak...

Dün bu çakmağı gördüm Kuzguncuk’ta bir bakkalda, 1,5 lira verip satın aldım.
Atatürk’ün elinde bir kahve fincanı ve parmaklarının arasında sigara tuttuğu bir fotoğrafı var çakmağın üzerinde...

Almamın sebebi Atatürk’ün fotoğrafının bu tür ticari ürünlerde kullanıp kullanılamayacağını merak ettiğimden. Atatürk imajının giderek ticari bir meta haline dönüşeceğinin ilk adımları mı bunlar?
Daha açık sorayım; bundan 10 yıl sonra saatin, çantanın, şapkanın, golf topunun ve daha bir sürü ürünün üzerinde Atatürk resimleri görecek miyiz? Bu çakmak bana ilk bunu hatırlattı...
Che Guevera’nın Latin Amerika’da elektrik süpürgesinin üzerinde bile resmi kullanılacak neredeyse. Önce Latin Amerika’da başlayıp sonra dünyaya yayılan Che’nin meşhur figürü, bugün bir pazarlama tekniği olarak yüzlerce ürünün üzerinde yer alıyor...
Atatürk de gün gelip böyle mi olacak? Olmayacaksa bu çakmağın üzerinde Atatürk’ün ne işi var?..

“Git Marketing Oku!”

2008-11-30T02:10:00.000-08:00

Sayın Başbakan, bir zamanlar, “Evet, Türkiye’yi pazarlıyorum. Ekonomik metaların pazarlanması gibi, siyasî, sosyal olayların, ülkelerin de pazarlaması vardır.” demişti de “ülkeyi satıyor” yollu kıyametler kopmuştu.

Şimdi yine ses getirecek bir tonla, bir takım çevrelere hitaben, “Türkiye’yi pazarlamak ne demek, anlamazlar, bilmezler. Git, marketing oku, anla!” dedi.

Başbakanın, sözlerine ve davranışlarına yansıyan Pazarlama Zekâsı, pazarlama akademisyenlerinin derin değerlendirmelerini bekliyor. Obama'nın pazarlama zekası ve pazarlama ekibi ile karşılaştırıldığında kimbilir ne gibi sonuçlarla karşılaşılır.

Pazarlama zekâsı bir açıdan işletmecilik okullarında öğretilenler üzerinden değerlenebilir. Kitapların yazdıklarını kişinin, firmanın, markanın ne derecede yerli yerinde ve ne derece eksiksiz yerine getirdiği ölçülerek ortaya bir pazarlama zekası katsayısı çıkarılabilir.

Çok çok öz olarak pazarlama der ki:

1. Her nerede insan varsa orada bir müşteri ve bir pazar, bir alışveriş vardır. Dünya müşterilerden oluşur. Her iş müşteriyle başlar. Müşteri yoksa iş yoktur. Müşterisini tanımayanın zekâsı kıttır.

2. Müşteri özgürdür. Duygusaldır, rasyonel değildir. Kendisi için neyin iyi olduğuna o karar verir. İşin sahibi de, asıl patronu da odur. Onu memnun edemeyen, onu takmayan, ona tepeden bakanın zekâsı kıttır.

3. Her türlü alışverişte, hep alan, kazanan olmak mümkün değildir. Mühim olan vererek kazanmaktır. Hesabını bilmeyenin, basiretsiz tüccarın, hırsı çok alanın zekâsı kıttır.

4. Müşterinin işini görmek için paydaşlarla dayanışmak, işbirliği yapmak gerekir. Paydaşlarını tanımayan, onlarla paylaşamayanın zekâsı kıttır.

5. Müşteriler dâhil paydaşlar, güçlü bir liderlik ister. Farklılık, yenilik, dinamizm, değişme arzusu, eskinin usullerinden kurtulma çabası liderliği pekiştirir. Risk almadan liderliğe soyunanın zekâsı kıttır.

6. Rekabet rakiplerle kapışarak değil, müşteri karşısında rakipsiz kalınarak aşılır. Rekabeti kendi düzlemine çekemeyen, rakibiyle aynı sahada, aynı oyunla yarışmaya kalkışanın zekâsı kıttır.

7. Pazarlama başka şeyler de der, ancak yer kıttır.

Haa, bir de “Belaltı Pazarlama Zekâsı” vardır ki, gizli açık ajanlarla, içeriden satınalmalarla, çirkeflikle sonuç almaya bakan, bu güzel ülkeyi hedef seçip, belden aşağı oyunlarla içeriden ve dışarıdan memleketi satınalmaya kalkanlar karşısında Başbakan'ın göstereceği performansı milletçe merakla bekliyor, kendisine kolaylıklar diliyoruz.

İŞ ZEKASI

2008-11-28T00:58:00.000-08:00

Şeref Oğuz yazdı:

İşimizin geleceği söz konusu olunca, yapamayacağımız şey yoktur.
Hatta işin içine zekayı dahi katabiliriz.
Genelde zeka ile işi bağdaştırmakta güçlük çeken alaturka yönetimyapımız var. Fakat rekabet ve küresel kriz, işimizi, "zeka ile buluşmaya" zorluyor. Tabii ki bu, işletmelerimizin çoğu için söz konusu değil.
Fakat yarına dair derdi olan firmalarımız , iş ile zekayı buluşturan yeni yönetim enstrümanlarına merak sarıyor. İş zekası, tam da bu alan için geliştirilmiş zaten.
İş zekası konferansları düzenleyicisi SAS Türkiye, "Yarına Dönüşüm" sloganıyla gerçekleştirdiği tartışma platformuyla konunun farkındalık düzeyini artırıyor.
İş zekası, işletmelerde bilgiyi yönetmeye dair her şeyi ifade ediyor.
Bu bilgi, müşteriden ürüne, tedarik zincirinden rakiplere dek her kademedeüretilmiş olabilir.
Bilgiyi toplamak kadar bu bilgiye erişmek, raporlamak, analiz etmek ve daha da önemlisi, "karar alma aşamalarında kullanılacak niteliğe" eriştirmek süreçlerini tanımlıyor.
Bilgi ve iletişim teknolojilerinin oluşturduğu yeni ekonomik düzende iş zekası, rekabet için "olmazsa olmaz" öneme taşınmış.
İşletmelerimiz, oluşan bilgilerle nasıl baş edecekleri sorunuyla karşı karşıya.
Pek çok firma, kasasından ambarına ve çağrı merkezine dek ürettiği bilgiyi işletmesi için nasıl kullanacağı konusunda "cahil" durumda. Batılıların CRM, IRP gibi kod adlarıyla kendilerine sattıkları pahalı teknolojik çözüm paketlerini de "çaresizce" uygulamaya çabalıyor.
Fakat temel sorun, "sorunları bilgi ile çözebilme kültürüne yabancılık" olunca, milyonlarca doları çöpe atmış oluyorlar.
İş zekası tam da bu noktada devreye giriyor ve bilgiyi işe dönüştürme sürecindeki eksiği tamamlıyor. SASTürkiye Ülke Müdürü Nuray Akmeriç'e göre iş zekası çözümleriyle bilgiyi etkinlik ve verimlilik noktasında kullanma becerisi geliştirmek şart.
Ancak etkinlik ve verimliliği yanlış anlamış geri zekalı firmalarımıza iş zekası ne yapsın?
Cep telefonu ve SMS teknolojilerini, müşteri ilişki yönetimiyle buluşturma becerisini(!) göstermiş yığınla firma var.
Başarabildikleri, "her mesaj ile sistematik tacize uğrayan mutsuz müşteri" yaratmak oldu.
Umulur ki iş zekası, bu gibi "geri zekalı" işletme reflekslerimizi ortadan kaldırabilsin.

Pazarı Anlayan Kazanır

2007-07-07T03:21:00.001-07:00

Tarih boyunca dünya siyaseti, pazarlar, pazar paylaşımları ve ticaret alanları üzerinde cereyan etti. İşletmecilerin yakından bildiği bu gerçeği, ülke yönetimine talip olanların da bilmesinde fayda var.

Medeniyetler su kenarlarında ticaretle gelişti. Kıtalar, keşifler, ürünler ve yenilikler yeni pazarlar ve pazarlarda yeni fırsat arayışları sonunda bulundu. Pazar savaşları gelecekte de tarihe damgasını vuracak.

Dünya, kimine çok büyük, kimine iğne ucu kadar küçük görünse de neticede bir pazaryeri. Dünya hayatı da bir ticaret zamanı. Doğumdan ölüme, ömürler hep almak-vermekle geçiyor. Hayat boyu alıyor, satıyoruz. Hepimiz bir şey alıyor, bir şey satıyoruz. Zamanında satmaz, vaktinde almaz isek; satılacakla alınacakları birbirine karıştırsak; verdiğimizden daha fazlasını alamazsak kaybediyoruz. Alıcı yokken satmaya, müşteriyi anlamadan etkilemeye kalkınca netice alamıyor, satamıyoruz. Hesabını bilmeyene, patavatsıza, densize, arsıza iyi gözle bakmıyoruz.

Yönetime talip olanların dünyayı bir pazaryeri gibi görüp görmemeleri, dünya hayatını bir ticaret fırsatı olarak bilip bilmemeleri çok şeyi değiştiriyor. Asıl kazancın alınanla verilen arasındaki fark olduğuna inanan; gerçek kârını zararını, önceliklerini, hedeflerini, işini ve meşgalesini müşteri esası üzerinden geliştiren insanlar bir başka oluyor. “Pazarlama bakış açısı”, “pazarlama okuryazarlığı”, “pazarlama zekâsı” kişiyi diğerlerinden ayırıyor.

Pazarlama zekâsı geliştikçe, rekabet işbirliğine; üretmeden paylaşmak üretip bölüşmeye; ezip sömürmek besleyip doyurmaya; emredip zorlamak hizmet ederek gönül kazanmaya; kazan/kaybet anlayışı kazan/kazana dönüşüyor.

Çevrenizdeki insanların “pazarlama zekâlarını” anlamaya çalışın. Dünyası için ahiretini, ahireti için dünyasını satanlara dikkat edin. Size ondört gün müsaade. Ekranlarda, meydanlarda, kahvelerde konuşanlara bir de bu gözle bakın. Kişiler, partiler, ekipler pazar gerçeğinden ve pazarlamadan ne kadar haberdarlar? Ne kadar pazarlamalılaşabilmişler?

Adayları isim isim düşünün. Bu kişiler dünyanın bir ticaret zamanı, bir büyük pazaryeri olduğu gerçeğinden ne derecede haberdarlar? Tahmin etmeye çalışın.

Ticareti, pazarı ve pazarlamayı doğru anlayanlardan yana oy kullanan bir millet, kaybetmez, zelil olmaz.

Pazarını tanıyan, pazarlamadan anlayan ve çok çalışan kazanır, kazandırır.

Pazarlama Zekamız Kaç Paralık?

2007-01-04T11:49:00.000-08:00

Geçen yılın sonunda Oturup Bir Düşünsek başlıklı bir yazı yazmışız.
Yazıda "Pazarlama Zekası" da anılıyor.

Oturup Bir Düşünsek

Bir seneyi daha devirdik. Bu günlerde mağaza ve dükkanlarda bir envanter telaşı yaşanır. Büyük marketlerde elemanlar seferber olur, ne var ne yok tek tek sayılır. Buna fiziksel envanter deniyor. Şimdilerde -teknolojinin gözünü seveyim- onbinlerce çeşitten elde, depoda ve hatta yolda ne kadar bulunduğu saniyesi saniyesine bir çırpıda öğrenilebiliyor.

Mal canın yongasıymış. Malın envanterini tutuyoruz da, canımızın, hayatımızın envanterini niye tutmuyoruz? Zaman zaman, “elde ne kaldı?” hesabını niye yapmıyoruz?

İşli olsun, işsiz olsun, aslında herkesin birden fazla işi var. Ama farkında değil. Hayata pazarlama gözlüğü ile bakınca, herkesin onlarca piyasada kazanmaya, kâr etmeye, yüzünü güldürmeye uğraştığı ayan beyan görülüyor.

En yakında “ev halkı pazarı” var. Bu pazarda büyükler, ortancalar, küçükler var. Herkes birbirine karşı kah alıcı kah satıcı durumunda. Saygı veriyor, sevgi alıyor. Sevgi veriyor, saygı alıyor. Gönlünü hoş ediyor, hediye veriyor. Daha neler neler...

Evden çıkınca, “apartman komşuları piyasası” ile karşılaşılıyor. Onlar da kâh alıcı, kâh verici olarak sahnedeler. “Mangalın kokusu gitmiştir” düşüncesiyle kebaplar komşuya gidiyor, “tatlı severler” deyip baklavalar komşudan geliyor. Vesaire...

Sözü uzatmayalım ama bir de akrabalar var. “Akrabalar segmenti”nde yer alan “müşteriler” için bir siz bir şeyler yapar, bir şeyler verirsiniz, bir de onlar size verirler. Hastalık, sağlık, düğün, dernek derken, mürüvvetler ve mazarratlar paylaşılır, hediye, yardım ve ödünçler alınır verilir.

Kısacası, “meslektaşlar piyasa diliminde”, “okul arkadaşları pazarında”, “asker-hacı-gezi arkadaşları piyasasında”, tanıdık tanımadık bir sürü insanla bir arada olduğumuz “toplu taşıma dilimlerinde”, “alışveriş yerlerinde”, “sosyal organizasyonlarda” vesairede sürekli bir “alış-veriş”, “değiş-tokuş” “memnun edip karşılığını alma”, “men dakka dukka” işinde değil miyiz?

Saydığım ve sayamadığım bütün “piyasa dilimleri”ndeki insanlar bizim “hedef pazarımız”a dahil değiller mi? Biz hayatımızı onlarla birlikte, onların bize verdikleri veya verebilecekleri, bizim onlara verebileceklerimiz veya verdiklerimizle daha değerli veya daha değersiz hale getirmiyor muyuz?

Hayattaki başarımız, mutluluğumuz, refahımız, kısacası, dünyalığımız ve hatta ahiretimiz bu piyasalardaki “alışverişlerimiz”de ne kadar kârlı, ne kadar etkili-başarılı bir “pazarlamacı” olabildiğimize bağlı değil mi?

Pazarlamacı derken, “yağlayıcı”, “laf kalabalığına boğucu”, “alttan girip üstten çıkıcı”, “zorlayıcı”, “emredici” türünden “çığırtkan satıcı” tarifine giren işlerden bahsetmiyoruz. Müşteri keşfetmekten başlayıp, onları mest etmeyi hedefleyen ahenkli bir faaliyet bütünüyle onlara özel olarak hizmet etmeyi amaçlayan stratejik bir iş olarak müşteriyi “muhterem” gören bir anlayışa dayalı gerçek pazarlama gayretlerini kastediyoruz.

İşimizdeki performansımız nasılsa bir şekilde ölçülüyor. Peki, biz kendi özel pazarlarımızda kendi şahsî performansımızı ve başarımızı hiç değerlendiriyor muyuz?

Yılın sonunda hayatımıza ve “hayatımızın pazarları”na “pazarlama gözlüğüyle” bakabiliyor muyuz? “Pazarlama zekası” diye bir terim duyduk mu? Bunun, müşteri temelli bir pazarlama anlayışına ne kadar yakın durulduğuna ve pazarlamanın ne derecede güçlü, yoğun ve kapsamlı bir şekilde hayata geçirilebildiğine dair bir ölçü olduğunu biliyor muyuz? İşimizde ve kendi hayatımızda “pazarlama zekamız”ın kaç paralık olduğunu hiç ölçtük mü, ölçtürdük mü? “Pazarlama zekamızı” geliştirmek için özel bir çaba gösteriyor muyuz? Nasıl geliştirileceğini biliyor muyuz?

Yılın bu son günlerinde fırsatını bulup, oturup bir düşünsek.

Sen de mi be Kotler?

2006-11-18T06:56:00.000-08:00

Capital’in yalancısıyım. Hani şu kendini “Türkiye’nin en iyi iş ve ekonomi dergisi” olarak reklâm eden aylık dergi. Çoktandır okumaz olmuştum. Bir öğrencimin birşey göstermek için getirdiği 9. sayısındaki bir yazının başlığını görünce içimden önce “Yuh” demek geçti, sonra o kadar kaba olmaması için, işte başlıktaki şu sözler dilimden döküldü: “Sen de mi be Kotler?” Bu tepkime öğrencim de şaşırdı.

Meğer bir süredir, Harvard Business Review dergisinden Fortis’in katkılarıyla başlığı altında makaleler çevirir yayınlarlarmış. Gördüğüm yazının başlığı “Pazarlama & Satış Savaşları nasıl önlenir?” Gibisinden bir şeydi. (Yazının aslının HBR’nin hangi yıla ait sayısından alındığına dair hiçbir bilgi de bulamadım.)

Ünü dünyaları sarmış, Kotler gibi biri, iki başka isimle birlikte kaleme aldıkları o yazıda, satışın mı pazarlamaya yoksa pazarlamanın mı satışa destek olduğu tartışmalarına; adeta kimin kimden büyük olduğu itişmelerine temas ediyorlar ve çözümü de, bu iki “departman”ın arasındaki ilişkilerde yattığına işaret ediyorlardı. Zurnanın “Yuh dediği” yer de tam burası oluyordu. Bu amcalar, yazının genel havası itibariyle, pazarlamayı (veya satışı) firmanın içinde birkaç kişilik bir departman ve bu ekibin yapageldiği, yaptığı ve yapması gereken, yapacağı bir iş (fonksiyon) olarak görüyorlardı, sanki. Elbette bu işleri de birileri yapacaktı. Ama işin içinde başka işler de vardı.

Gören gözler, düşünen kafalar biliyor ki, günümüzde pazarlama başını alıp alıp, nerelere nerelere gitmiyor, girmiyordu ki? Bırakın birer departman veya departmanlarüstü olmayı, pazarlama, firma, sektör ve hatta ülkeler üstü bir anlayışa dönüşüyordu. En hafifinden, artık pazarlamanın işletmelerin bölümlerini birbirine bağlayan bir “çimento” olduğu aklı başında daha çok kişi tarafından kabul ediliyordu. Daha dar olmakla beraber işletmecilerin bir kısmına göre pazarlama işletmelerin ve hayatın “beyni-omurgası” oluyordu. Ama bizim Kotler Efendi, hala “pazarlama departmanından” “departmanlar savaşından” bahsediyordu. Sadece onlar değil, işletmeciyim diyen pek çok akademisyen ve iş adamı dahi, şu gerçeği algılayamıyorlar: “Bir işletmedeki bütün bölümler, yöneticiler ve çalışanlar arasındaki ahenksizliğin, çekişmelerin ve çatışmaların pek çoğunun sebebi, işletme içindeki ve dışındaki herkesin firmalarına ve görevlerine farklı gözlerle bakmaları, farklı menfaatlerle yaklaşmalarıdır. Şayet, bütün yöneticiler, işletmenin asıl işinin firmaya müşteri kazandırmak, müşterisini kaybetmemek, daha fazla müşteri bulmak, yani “pazarlama”nın işletmenin en temel amacı, beyni ve omurgası olduğunu görürlerse firmada tartışmalar büyük ölçüde azalır. Bunun için de, firmaların “pazarlama zekâlarının (MQ)” gelişmesine, geliştirilmesine, işletmenin tamamının, her şeyinin ve işletmedeki herkesin “pazarlamalılaştırılmasına” yani, tam olarak “müşteri odaklı” düşünme ve davranmalarına ihtiyaç vardır. Bu sağlanmadıkça işletmelerde yönetim problemleri hiç tükenmeyecek, her gün yenileri ortaya çıkacaktır.

Değişen, gelişen, yenilenen pazarlama anlayış ve uygulamalarından bahsedenlerin, yeni pazarlamayı anlayanların bunları başkalarına da anlatanların çığ gibi çoğaldığı bir dünyada Kotler Efendi, çağdışı kalmıyor muydu?

Pazarlamayı anlatma çabalarımız hep sürecek. Bu konuda, benzetmeler, metaforlar çok işe yarıyor. Mesela, Onur Yüksel, pazarlamayı çamaşır makinesine benzetmiş. “Halkla ilişkiler, reklam, mağaza düzenleme, müşteri ilişkileri, marka v.b. hepsi bir çamaşır makinesinin içinde durmaksızın dönen çamaşırlar gibi. Çamaşır makinesinin penceresinden içeri baktığınızda bazen mavi gömleğinizi görürsünüz bazen de yeşil çizgili çoraplarınızı. İşte size tam zamanlı, süper devirli, az enerji harcayan çamaşır makinesi “Pazarlama”. Pazarlamanın içinde bir sürü şey dönüyor. Bazen biri diğerinin önüne geçiyor ve tüm yıkama boyunca siz sadece ön cama yapışmış mavi bir gömleği görüyorsunuz.

Bozuk çamaşır makinelerini bilirsiniz. Ses çıkarırlar, kendi bağımsızlıklarını ilan der ev içinde dolaşmaya başlarlar, bazıları ise attığınız tüm çamaşırların renklerini birbirine karıştırır ortaya çorap renginde gömlek çıkartır. Peki, sorun çamaşırlarda mı? Yoksa gerekli önlemleri almayanlarda ve odaklanmayı bilmeyenlerde mi? Çamaşırları renklerine göre ayırmalı, gerekli kireç önleyicileri kullanmalı, doğru deterjanı seçmeli ve kullanma kılavuzunu okumalı.”

Bir başkası (Bilal Bedük) pazarlamaya bakışını blogunda şöyle özetlemiş: “İnsan aslında anne karnından çıkar çıkmaz başlar pazarlamaya. Ağlayışından, gülüşünden, duruşundan, bakışlarına her şeyine kadar bir pazarlama... Bunun sonucu değil midir insana verilen isim. Yani marka... Hayata dair birçok şeyde pazarlamanın yansımalarını görüyoruz. Tabiî ki bu blogda daha çok iş dünyası pazarlamasını işleyeceğim. Fakat zaman zaman hayata dair pazarlama örneklerine de rastlayacaksınız. Hadi hayırlı pazarlamalar...”

Dondurmam Gaymak

Bu hafta esasında ben 24 Kasımda gösterime girecek Dondurmam Gaymak filminden bahsedecektim. Habere göre, New York’un önemli film festivallerinden biri olan ve bu yıl dördüncüsü düzenlenen Queens Film Festivali’nde açılış filmi olarak gösterilmiş ve Oscar’a koşuyormuş. Prodüktör Elif Dağdeviren Güven, “Filmimiz seçici kurul tarafından o kadar beğenildi ki, festivalin açılış partisinin adı “Türk Partisi” olarak değiştirildi, demiş.

Bu filmi de, bir çamaşır makinesi gibi, bir doğum sahnesi gibi, pazarlamayı anlatmak için kullanılabilecek bir örnek olarak görüyorum.

“Dondurmam Gaymak” filmine İngilizce’de “Ice Cream, I Scream” adını vermişler. Yani ürünün adını pazara göre ayarlamışlar. İngilizce isimdeki sesleri Türklerin nasıl okuyacağını ve buna başka ne gibi çağrışımlar yaptıracaklarını bilemem, ama işin içinde ince bir zekâ ve çok kalite bir mizah da yok değil.

Film Muğla’lı bir yönetmenin, Muğla’nın ve Muğlalı’ların imkanlarından yararlanarak, Oscar’ı hedef aldığı bir pazarlama projesi. 150 bin dolar gibi çok az bütçeyle de çok büyük işler yapılabileceğinin bir örneği. Bir profesyonel oyuncu dışında bütün kadro Muğla halkından seçilmiş. 4 bin kişi başvurmuş, iki bini seçilmiş, eğitimi başaran 150 kişi filmde rol almış. Belediyesi, halkı, esnafı, iş adamları yedirmişler, içirmişler, film için her türlü desteği sağlamışlar. Ne karşılığında? Ne kazanacaklar? Oscar kazanan Türk filminde adları anılacak. Daha ne olsun?

Yapımcı ve yönetmen, Oscar için sahiden iddialılar. Piyasayı, yani, Oscar mekanizmasını iyi incelemişler. Oscar’da seçimi kimlerin yaptığını (asıl müşterinin kim olduğunu) hangi kriterlerden etkilediklerini (özgünlük, farklılık, yenilikçilik, siyasal duruş, sinematografik ölçütler, yerellik, globallik, mizah vesaire) iyi araştırmışlar. Filmi (ürünü) kendi kafalarına göre değil, hedef müşterinin kafalarına göre “pişirmişler”. Önce film çekelim, sonra Oscar’a göndeririz dememişler. Önce Pazar hedefini belirlemişler, sonra ürün üretmişler. Ürünü üretir üretmez hemen pazara vermemişler, hem piyasaya ve hem seçici kurullara “gıdım gıdım” sinyaller vermişler. Yaklaşmışlar. Önce filmin tamamlandığı haberleri medyaya yayıldı. Üzerinde konuşmalar, röportajlar yapıldı. Geçen hafta New York Queens Film Festivali'nde açılış filmi olarak ve 15-19 kasım arasında 'The Museum of the Moving Image' adlı sinema salonunda daha sonra New York'ta festival dışında iki film salonunda daha gösterildi. 'Dondurmam Gaymak', 24 Kasımda Türkiye’de ve 50 Avrupa ülkesinde gösterime girecek. 'Dondurmam Gaymak' akademi üyelerine 13 ocakta gösterilecek ve Yabancı Filmler Kategorisinde 61 filmle yarışacak. ABD'de Golden Globe, Palm Springs, Santa Barbara film festivallerinde de gösterilecek.

Filmin konusu da doğrudan pazarlamayla (yani işletmecilikle) ilgili. Mizah dolu sahnelerle, global bir olgu “tiiye alınıyor.” Filmde, Muğla'da dondurmacılık yapan Ali Usta'nın büyük dondurma markalarına karşı verdiği mücadele Samimî ve yalın bir dille anlatıyor.

“Küçük esnafın, küçük kasabanın, "küçük" insanların "büyük" filmi Dondurmam Gaymak, bu bağlamda küreselleşen dünya ekonomisi karşısında çaresizce çırpınan küçük esnafın, eski tarz teknikle üretim yapıp satan bir dondurmacının traji-komik hikâyesini anlatan bir film. Yıl 1995. Ege'nin küçük bir kıyı kasabasında babadan kalma mesleği dondurmacılıkla geçinen Ali Usta, büyük dondurma firmalarının karşısında durabilmek için banka kredisiyle küçük bir motosiklet alır ve bu motoru dondurma satmaya uygun bir şekilde römork ve benzeri aksesuarlarla donatır. Yakın çevresi bu durumu alaycı ve sitemkâr bir tavır ile karşılar. Satış yapmak için yola koyulduğu bir gün, Ali Usta'nın motoru ve dondurma yüklü römorku çalınır. Deliye dönen Ali Usta, olayı büyük dondurma şirketlerinin kendisine karşı bir planı olarak algılar.” Ama iş göründüğü gibi, çıkmaz.

“I Scream” akademi üyelerine 13 Ocakta gösterilecek ve yabancı filmler kategorisinde 61 filmle rekabet edecekmiş.

O tarihe kadar, pazarlama adına yapılacak başka işler de var, elbette.

İşte size bir pazarlama projesi ve işte size Oscar!

Sonucu merakla bekliyoruz.

Pazarlamalılaştırabilmek Firmanızın MQ'sunu Arttırır

2006-11-03T07:00:00.000-08:00

Pazarlama yönetimi eşittir firma yönetimi derken, firmaların topyekün "pazarlamalılıştırılmaları" gereğinden de söz ediyorum. Hatta, "firmayı topyekün pazarlamalılaştırabilmenin ölçüsü olarak MQ pazarlama zekası"nı öneriyorum.

Anlamlı bir örneği Ali Saydam aktardı:

"Zorlu Grubu BT altyapısı konusunda dış kaynak kullanım anlaşmasını, çetin bir ihale sürecinden sonra IBM ile yapmaya karar vermiş. Bu, alanında Türkiye'nin en büyük anlaşması imiş ve IBM için de büyük bir başarıymış. Zorlu Holding Bilgi Teknolojileri Direktörü Hamza Cihan Sarı, bu anlaşmanın kamuoyuna duyurulması amacıyla gerçekleştirilen toplantıda IBM'in şoföründen nasıl etkilendiğini anlatmış:
'Elbette IBM'i seçmemizde uluslararası ismi, bu alandaki geçmiş başarıları, bize sunduğu teklif gibi birçok faktör etkili oldu, ama ihaleyle ilgili başvuruların sonuçlanmasına çok kısa bir süre kala teklif dosyasını bize ulaştıran IBM şoförünün 'geç kalmadık değil mi, teklifimizi değerlendireceksiniz değil mi, bu iş bizim için çok önemli' demesini de hiç aklımızdan çıkarmadık' "

Firmanızı pazarlamalılaştırmayı başarabildiğiniz zaman, markanızın değerini sadece piyasanızda müşterileriniz nezdinde değil çalışanlarınızın nezdinde de arttırmış olursunuz.

Bunu nasıl başarabileceğiniz ise, asıl işinizin "müşteri bilimi" ve "müşteri aşkı" olduğunu kavrayabilmenize bağlıdır.

Pazarlama Zekası ve Pazarlamanın Emekçileri

2006-05-28T10:59:00.000-07:00

"Pazarola" köşemde, 22 Kasım 2004'de "Pazarlamanın Emekçileri" başlıklı bir yazımda Pazarlama Zekası'nı konu etmiştim.

Yıllardır, “Pazarlama hayat, hayat pazarlama” diyegeldik. Bu gerçeğin giderek daha yakından ve daha geniş kesimlerce algılandığını görünce mutlu oluyorum. Herkesin haberi olsun, duymayan kalmasın, işte yine diyorum ki, pazarlama yarınlarda “daha büyük olacak”.
Hepimiz bu dünyanın içindeyiz. Alıcı ve satıcılar olarak, bir o yanda, bir bu yanda yer alıyoruz. Rollerimizi yerli yerince oynamaya çalışıyoruz. Rollerimizi doğru algılar ve hakkını vererek oynarsak, hepimiz, hep beraber daha mutlu bir hayat yaşayacağız.
Benim rolüm işin akademik yanlarını, bilim ayağını, gücümün yettiği her yere yansıtmak.
Pazarlamada alıcı-satıcı dışında bir de “aracılar” tarafı var ki, işte işin o kolu geçen hafta 19-21 Kasım 2004 tarihlerinde İstanbul’da “Marketingist, Pazarlama fuar ve konferansı”nda bir araya toplandı.
Fuarın “Yolunuzu, zihninizi, ufkunuzu, piyasayı açın” sözlerinden oluşan sloganı bir şişe açacağıyla sembolize edilmişti. Çok beğendim.
Fuarda tema olarak seçilen “pazarlama zekası” terimi ise biraz kafa karıştırıcıydı. “Intelligence” karşılığı kullanıldıysa, zeka yerine “istihbarat” denmeliydi. Pazarlamada istihbarata da, “zeka”ya da ihtiyaç var.
“Pazarlama Zekası” MQ, “Marketing Quotient” diye bir terim daha var. Bunun anlamı biraz daha farklı. Bir firmanın, bir markanın, bir işletmenin, bir kampanyanın “ne kadar pazarlamalılaştığının” bir ölçüsü. MQ’yu daha iyi ifade etmek için benzer diğer terimleri hatırlatmalıyım. Beynin kıvraklığının ölçüsü IQ, duygusal zekanın derecesi EQ, ruhsal zekanın çapı SQ ile ölçülüyorsa, “Pazarlama Zekası”nın seviyesi de MQ “Marketing Quotient” üzerinden ortaya konuluyor.
Marketingist fuarı, pazarlamanın emekçilerini, yardımcı kuruluşlarını ve tedarikçilerini bir araya getirmekle, firmalarımızın MQ’larının daha da yükselmesine katkıda bulunmuştur, inşallah.
Fuara katılanlara baktığımda bunların birer emekçi rolüyle öne çıktıklarını görüyorum. Fuardaki konferanslar ve “eğitim” toplantılarıyla, emekçilerimizin, işin “beyin” tarafına da eğilmeleri memnuniyet verici, elbette. Üstelik, içeriden ve dışarıdan gelen renkli “beyin”lerin Pazarlama Zekamıza neler kattığını gelecekte birlikte göreceğiz.
Marketingist, pazarlama emekçilerinin fuarı, dedik. Gerçekten öyle. Fuara katılan firma ve kuruluşların büyük çoğunluğu, başka firma ve kuruluşların pazarlama programlarını hayata geçirmelerinde ihtiyaç duyacakları girdileri, ürünleri, hizmetleri onlara sağlayan birer tedarikçi konumundalar. Bu işten ekmek kazanıyorlar. Bu firmaların her biri, kendi başlarına birer firma ve işletme olmaları dolayısıyla, elbette kendilerine ait pazarlama faaliyetlerinde de bulunuyorlar. Ama, bunların yaptığı asıl iş, pazarlama değil. Pazarlamaya destek sağlıyorlar. Her biri, pazarlamanın bir parçasıyla ilgililer.
Pazarlamada asıl oyunu, kendisine belli bir piyasayı hedef seçerek oradaki "müşterileri zevkten dört köşe” yapmaya uğraşan firma ve işletmeler oynuyor. Yönetiyor. Fuardakilerin işi, bu oyunlar için sahneleri hazırlamak.
Bu fuar, bize bir kere daha gösterdi ki, pazarlama çok renkli, çok boyutlu, çok kapsamlı bir konu. Firmalar netice alabilmek, amaçlarına ulaşabilmek, hayatta kalabilmek için, fuarda yansımasını bulan binlerce iş ve faaliyeti, hedef müşterinin “en çok beğeneceği” bir konsere dönüştürerek sunmak zorundalar.
İşte bu fuar, binlerce kişi ve faaliyeti bir araya getirerek sonuç almak durumunda olan “pazarlama empresaryoları"na, kullanabilecekleri “paletin” bu ana kadar farkında olmadıkları yeni yeni renklerini görmelerine yaradı.
İlk adım için bu, büyük bir başarıdır.
Pazarlamanın bütün emekçilerine selam olsun!

MQ Bu mudur?

2006-05-28T10:46:00.000-07:00

19-21 Kasım 2004 tarihlerinde İstanbul'da düzenlenen Marketingİst- Pazarlama Fuar ve Konferansı pazarlama zekâsı kavramına odaklanmıştı. Konuyla ilgili bir haberde şunlar yazıldı:

"Lanchester Business School Pazarlama Departmanı Başkanı David W. Pickton, açılış konuşmasında 'Pazarlama Zekası'nı masaya yatırdı. Pickton, pazarlama zekasını doğru bilgilerin doğru şekilde analiz edilmesiyle şirketleri yönlendirme becerisi olarak tanımlarken 'Doğru şekilde kullanılmayan, yığın halinde duran bilgi hiçbir işe yaramaz. Pazarlama zekası küçük büyük bütün şirketler için gereklidir' dedi. Müşteri memnuniyetinin pazarlama zekası ile ilgili bir kavram olduğunu belirten Pickton, gelecekte pazarlama zekası olmayan firmaların yaşama süreçlerinin kısalacağını kaydetti.
Pickton, pazarlama zekasının yanlış karar alma riskini ortadan kaldırdığını belirterek şöyle devam etti: 'Veri toplamak ve toplanan verileri analiz etmek masraflı olabilir, ancak diğer iş kolları kadar gereklidir. İsraf diye düşünmemek gerekir.' Bir şirket için doğru olan pazarlama yönteminin başka bir şirket için doğru olmayacağını söyleyen Pickton, pazarlama zekası sahibi insanların bir terzi gibi şirketi için doğru yöntemi bulabileceğini dile getirdi. Pickton, pazarlama zekasına başarı örnekleri olarak, bilişim devlerinden Toshiba, otomotivde Skoda ve temizlik ürünlerinde Ajax Plastik'i gösterdi."

Bu konuda konuşan ve yazan başkalarının görüşlerini de burada toplayarak, zamanla pazarlama zekasını daha iyi anlayacağız.
Şimdilik fena gitmiyor.
Verilen örnek markaların hangi ülkedeki, hangi faaliyetleri üzerinden başarılı örnek gösterilmeyi hak ettiklerini elbette merak ederiz.

Pazarlama Zekası (MQ)

2006-05-27T13:39:00.000-07:00

Çoğumuz IQ’nun Intelligence Quotient, yani, “Zekâ Katsayısı”, EQ’nun, Emotional Quotient, yani, “Duygusal Zekâ” olduğunu biliriz. Bazılarımızın SQ’dan, Spritual Quotient, yani Ruhsal “Zekâ”dan da haberi olabilir. Hatta, bu SQ, Social Quotient, yani, Sosyal Zekâ’ya da işaret ediyor olabilir. Bendeniz, bir yerlerde, FQ, Financial Quotient, yani Finansal Zekâ gibi bir terime de rastladım, itiraf ediyorum.

MQ konusunu pişirip yazıyı hazırlamaya giriştiğim günlerde, bir de CQ, Cultural Quotient, yani, Kültürel Zekâ diye bir terim önerildiğini, Harvard Business Review’un Ekim sayısında görünce iştahım iyice kabardı. HBR’deki bu yazıda, bazı kişilerin, kendilerine yabancı kültürlerle temaslarında kolaylıkla ortama uyabildikleri halde, bazılarının bunda niye zorlandıkları üzerinde duruluyordu. Konunun sadece bilgiyle, duygusal ve sosyal zekâ ile değil, belki hepsini de kapsayan bir başka yetenekle, Kültürel Zekâ ile ilgili olduğu ileri sürülüyordu.

Benzeri diğer Q’lar gibi, MQ, bireyler üzerinden olduğu gibi, gruplar, ekipler, takımlar, işletmeler, firmalar, örgütler hatta hatta ülkeler için bile ayrı ayrı ele alınabilir. Yani, herbiri için ayrı ayrı MQ ölçümleri mümkündür. Dahası, benim MQ’um başka bir meslektaşımın MQ’sundan farklı olabilir. Akademisyenlerin MQ’su ile yöneticilerin MQ’ları aynı ağırlıkta olmayabilir. Vesaire... Genellikle yöneticiler, yönettikleri işletmeleri kendilerinden daha fazla ve daha öncelikli olarak düşündüklerinden isterseniz burada sadece firmaların MQ’larından bahsedelim.

Bir firmanın MQ’su en genel haliyle firmanın pazarlamaya ne kadar yakın durduğunu, onu ne kadar hazmedebildiğini, firma olarak pazarlamaya ne ciddiyetle sahip çıkabildiğini, pazarlamayı ne derecede doğru algılayabildiğini, pazarlamanın gücünden ne ölçüde yararlanabildiğini ve benzeri bakımlardan durumunu ortaya koyan ve ne yazık ki, henüz standartları geliştirilememiş bir ölçüdür.

Bu ölçü hakkında zihinlerimizde yeni kutucuklar açabilmek için, geçen yıl İstanbul’da verdiği bir konferansla ülkemizin MQ’suna değerler katmış, pazarlamanın büyük başlarından Philip Kotler’in konferansından aldığımız şu notlara bir bakalım. Kotler, konferanstaki konuklarına, “Firma olarak duruşunuzu bir kontrol edin!” diyor ve şu soruların sorulmasını istiyordu:

* “Firmanızda pazarlamayı pazarlama mı yapıyor, yoksa herkes mi yapıyor?

* Ürünlere göre mi organize olmuşsunuz, yoksa tüketici segmentlerine göre mi?

* Firmanız her işini kendisi mi yapıyor, “ne iş olursa yaparız abi” mi diyor, yoksa çoğu işlerini başka başka taşeronlara mı yaptırıyor?

* Çok sayıda tedarikçiyle mi çalışıyor, yoksa nispeten az sayıda tedarikçiyle mi?

* Elle tutulur, somut fiziksel varlıklara mı önem ve ağırlık veriliyor, yoksa elle tutulmayan soyut varlıklara mı? (Tangible/Intangible)

* Markanız reklâmlar yoluyla mı güçlendiriliyor, yoksa bütünleşik pazarlama iletişimiyle mi?

* Müşteriler sadece mağazalarla mı çekiliyor, yoksa ürünler on-line kanallarda da bulunduruluyor mu?

* Herkese mi satıyorsunuz, yoksa seçilmiş hedef müşterilere mi?

* Kârlı alışverişler üzerinde mi odaklanıyorsunuz, yoksa müşterinin hayat boyu değeri üzerinde mi?

* Pazar payına mı odaklanıyorsunuz, yoksa müşteri payına mı?

* Yerel misiniz, yoksa globalyerel (glocal) mi?

* Finansal tablolar (karneler) üzerinde mi odaklanıyorsunuz, yoksa pazarlama tabloları (karneleri) üzerinde mi?

* Paydaşlarınız (shareholders) üzerinde mi odaklanıyorsunuz, yoksa çıkargrupları (stakeholders) üzerinde mi?”

Nasıl? MQ’nun ne olabileceği hakkında beyninizdeki hücreler arasında daha yoğun ilişkiler kurulmaya başladı mı?

Bu yazı pazarola.blogspot.com'da 25 Aralık 2005'de yayınlandı.
Devamı PI Pazarlama İletişim dergisinin Ocak-Şubat-Mart 2006 15. sayısında.
Bu yazıya aşağıdaki yorumlar yapıldı:

Diyalog'dan A. Selim Tuncer said...

Benim için çok aydınlatıcı bir yazı oldu Hocam. Kahrolduğumuz durumların ve "Ya, o kadar anlatıyoruz, bunda anlaşılmayacak ne var?" sorularının cevabını vermiş oldunuz. Problemin bizde olmadığını anlayınca da yüreğime su serpildi doğrusu... Demek ki yanlış yerden başlıyoruz. Önce MQ'nun geliştirilmesi üzerinde çalışmak gerekiyormuş, ama o zaman da maalesef işin maliyeti yükseliyor.
Aralık 26, 2005 8:10 PM

Ejderha Zamanı'ndan CengizHan said...

Hocam elinize sağlık. Açıkçası MQ'dan ilk defa haberim oluyor. Böyle bir şeyi düşünemediğim için sizi kıskandım doğrusu :)

Bence MQ'yu geliştirmek pazarlama sorumlularının elinde. Şirketteki herkeste pazarlama bilinci oluşturup pazarlama zekasını geliştirmeye başlamalılar. Kendi pazarlama zekalarını geliştirmelerinin en basit yolu ise bol bol pazarlama konuşu kitap okumaları.Ve zihinlerini iyi kullanmaları.
Aralık 27, 2005 10:35 AM

Volkan Çıklaçekiç said...

Pİ dergisini sabırsızlıkla bekliyoruz.
MQ ile İnsan Kaynaklarının şirket için ne kadar kritik olduğu ve çalışanları dönüştürme konusunda ortaya konulacak daha çok şey olduğu gerçeği tam da karşımızda.
Mentor liderlere daha fazla ihtiyacımız var gibi ???
Aralık 27, 2005 4:46 PM

Onur Yüksel said...

her soru bir cevabı aradığından, ne kadar çok soru okadar çok cevap denklemi ortaya çıkıyor ki buda MQ formulize etmemize yardım ediyor. Çok güzel düşünülmüş bir sembol MQ hatta şu şekilde bie geçe bilir.

MQ= Q (questions) + LQ(leading question)
Aralık 29, 2005 11:18 AM

Oğuz said...

Hocam yazınızı zevkle okudum . Bu kavramı ilk kez duydum ve hemen kendi MQ seviyemle ilgili düşünmeye başladım.okyanusta bir damla kadarda olsa sanırım MQ seviyem gelişmeye başladı.Çünkü yavaş yavaş çevreme pazarlama gözüyle bakmaya başladım.Örneğin geçenlerde bankada sıra beklerken bir reklam afişinin tasarımını ve verdiği mesajı uzun uzun arkadaşımla tartıştım.Bundan 1 yıl önce böyle birşey dikkatimi bile çekmezdi.Sanırım MQ geliştirmenin en iyi yolu çevremizdeki herşeye bir müşteri olarak bakmak olduğunu düşünüyorum
Mart 16, 2006 5:57 PM